حوران شود - چنانچه مطابق برهان و احاديث است « 1 » - همين‌طور در هر يك از عباداتْ اثرى در نفس حاصل شود و كم كم تقويت ارادهء نفس كند و قدرت آن كامل گردد ؛ و لهذا عباداتْ هر چه مشقت داشته باشد مرغوب است و « أفضل الأعمال أحمزها » « 2 » . مثلًا در زمستان سرد ، شب از خواب ناز گذشتن و به عبادت حق تعالى قيام كردن روح را بر قواى بدن چيره مىكند و اراده را قوى مىكند . و اين در اوّل امر اگر قدرى مشكل و ناگوار باشد ، كم كم پس از اقدام ، زحمت كم مىشود و اطاعت بدن از نفس زياد مىشود ؛ چنانچه مىبينيم اهل آن بدون تكلف و زحمت قيام مىكنند . و اين‌كه ما تنبلى مىكنيم و بر ما مشكل و شاق است ، براى آن است كه اقدام نمىكنيم ؛ اگر چند مرتبه اقدام كنيم ، كم كم زحمت مبدل به راحت مىشود . بلكه اهل آن ، التذاذ از آن مىبرند بيشتر از آن التذاذى كه ما از مشتهيات دنيايى مىبريم ؛ پس به اقدامِ نفسْ عادى مىشود و الخَيْرُ عادَةٌ « 3 » . و اين عبادت چندين ثمره دارد : يكى آن‌كه خود صورت عمل در آن عالم به قدرى زيبا و جميل است كه نظير آن در اين عالم نيست و از تصور آن عاجزيم . و ديگر آن‌كه نفسْ صاحب عزم و اقتدار مىشود ؛ و اين نتايج كثيره دارد كه يكى از آنها را شنيدى . و ديگر آن‌كه انسان را كم كم مأنوس با ذكر و فكر و عبادت مىكند . شايد مَجاز به حقيقت نزديك كند انسان را و توجه قلبى به مالك الملوك شود و محبت به جمال محبوب حقيقى پيدا شود و محبت قلب و تعلق آن از دنيا و آخرت كم گردد . شايد اگر جذبهء ربوبى پيدا شود و حالتى دست دهد ، نكتهء حقيقى عبادت و سرّ واقعى تذكر و تفكر حاصل آيد ، و هر دو عالم از نظر افتد و جلوهء دوست غبار دوبينى را از دل بزدايد . و جز خدا كسى نمىداند كه با همچو بنده‌اى خدا چه كرامت كند . و چنانچه در رياضات شرعيه و عبادات و مناسك و ترك مشتهيات ، عزمْ قوّت گيرد و انسان صاحب عزم و اراده شود ، در

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 402 . ( 2 ) - « برترين كارها سخت‌ترين آنهاست » . ( بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 191 ، ذيل حديث 2 ) ( 3 ) - تحف العقول ، ص 86 ؛ عدّة الداعي ، ص 239 ؛ كنز العمّال ، ج 10 ، ص 142 ، حديث 28722 .